როგორ დავიცვათ კომპიუტერი ან ლეპტოპი ვირუსებისგან? - დეტალური რჩევები

მოცემულ სტატიაში დეტალურად განვიხილავთ როგორც ვირუსების სხვადასხვა სახეობებს, ისე მათგან დაცვისა და გათავისუფლების ეფექტურ გზებს. აქვე უნდა გითხრათ ყველაზე მთავარი წესი: მხოლოდ ანტივირუსის დაყენება თანამედროვე კიბერ-საფრთხეებთან საბრძოლველად საკმარისი არ არის!

1. ვირუსის გავრცელებული სახეები

არსებობს უამრავი ტიპის საფრთხე, რომელმაც შეიძლება შემოაღწიოს ჩვენს კომპიუტერში, დააზიანოს სისტემა ან მოიპაროს ჩვენი უაღრესად სენსიტიური პირადი მონაცემები (პაროლები, საბანკო ბარათები). მათ შეიძლება გამოიყენონ ჩვენი კომპიუტერი სხვაზე თავდასხმისთვის (ე.წ. Botnet) ან კრიპტოვალუტის ფარული მაინინგისთვის. განვიხილოთ თითოეული მათგანი:

ჩასატვირთი სექტორის (Boot Sector) ვირუსები

თქვენი კომპიუტერის მყარ დისკში არის უმნიშვნელოვანესი სექტორი, რომელიც პასუხისმგებელია იმაზე, რომ ოპერაციული სისტემა (Windows) ჩაიტვირთოს და ჩაირთოს. ამ ტიპის ვირუსები აზიანებენ ან აკონტროლებენ სწორედ ამ ჩასატვირთ სექტორს. ისინი კომპიუტერს ფაქტობრივად უსარგებლო ნივთად აქცევენ, რადგან სისტემა უბრალოდ ვეღარ ირთვება. ბოროტმოქმედები ამ ვირუსს ძირითადად დაინფიცირებული USB ფლეშკებიდან ავრცელებენ.

ვებ-სკრიპტების ვირუსი

თანამედროვე ბრაუზერების უმრავლესობას აქვს მავნე ვებ-სკრიპტებისგან დამცავი ჩაშენებული საშუალებები, მაგრამ ძველ, დაუაფდეითებელ ბრაუზერებს აქვთ პროგრამული ხარვეზები. სწორედ ამ ხარვეზების საშუალებით, უბრალოდ საიტზე შესვლისას, ვირუსი ახერხებს გაუშვას დამაზიანებელი კოდი თქვენს კომპიუტერში.

ბრაუზერის გამტაცებელი (Browser Hijacker)

ეს არის ვირუსი, რომელიც უნებართვოდ ცვლის თქვენი ბრაუზერის სეთინგებს, ცვლის მთავარ გვერდს (Homepage) და იპარავს ძიების ისტორიას. ის იძულებით გამისამართებთ დამაზიანებელ ან სარეკლამო საიტებზე. ეს საიტი კი შეიძლება ემსახურებოდეს ფიშინგს (თქვენი პაროლების მოპარვას) ან უბრალოდ აგრესიულ რეკლამას.

რეზიდენტული ვირუსი

ის ღრმად აღწევს თქვენი კომპიუტერის ოპერატიულ მეხსიერებაში (RAM). აღწევს სისტემაში და რჩება სრულიად უმოქმედოდ, ფარულად, მანამ სანამ მომხმარებელი არ განახორციელებს რაიმე კონკრეტულ ქმედებას, რის შემდეგაც ის აქტიურდება.

პირდაპირი მოქმედების ვირუსები

როდესაც თქვენ რთავთ ერთი შეხედვით უწყინარ (მაგალითად სურათის ან დოკუმენტის) ფაილს, ვირუსი მაშინვე იწყებს მოქმედებას და აინფიცირებს სხვა ფაილებსაც.

პოლიმორფული ვირუსები

ეს არის ერთ-ერთი ყველაზე რთული კატეგორია. მავნე პროგრამების ავტორები იყენებენ პოლიმორფულ ކოდებს პროგრამის შიდა სტრუქტურის მუდმივად შესაცვლელად, რათა კარგად დაიმალონ. ასეთი ვირუსის აღმოჩენა სტანდარტულ ანტივირუსს ძალიან უჭირს, რადგან მისი ხელწერა მუდმივად იცვლება.

ფაილის დამაზიანებელი ვირუსები

იმისთვის, რომ სისტემაში დიდხანს დარჩეს, ეს ვირუსი აინფიცირებს სისტემურ, კრიტიკულად მნიშვნელოვან ფაილებს, რომლებიც აუცილებელია ოპერაციული სისტემის ან სხვა პროგრამის გასაშვებად.

მრავალმხრივი ვირუსები (Multipartite)

ეს პროგრამები ვრცელდება ქსელის ან სხვა სისტემების საშუალებით. ისინი ახდენენ საკუთარი თავის ავტომატურ კოპირებას და შეაქვთ დამაზიანებელი კოდები კომპიუტერის კრიტიკულ რესურსებში, ერთდროულად აინფიცირებენ როგორც ჩასატვირთ სექტორს, ისე ჩვეულებრივ ფაილებს.

მაკროვირუსები

ისინი იმალებიან სტანდარტულ Microsoft Office-ის ფაილებში (Word, Excel). დოკუმენტის გახსნისას ეშვება მავნე მაკრო-კოდი, რომელიც ზიანს აყენებს კომპიუტერს. ამიტომ, Office გეკითხებათ ხოლმე „Enable Macros?" უცხო ფაილის გახსნისას.

2. სხვა პოპულარული მავნე პროგრამები

ვირუსების გარდა, კიბერ-სივრცეში არსებობს სხვა ტიპის მავნე პროგრამებიც, რომლებსაც ხშირად ყველას საერთო სახელით მოვიხსენიებთ, თუმცა მათი მოქმედების მექანიზმი განსხვავებულია.

რა არის ჭია (Worm)?

„ჭია" არის დამოუკიდებელი მავნე პროგრამა, რომელიც აქტიურდება მომხმარებლის ჩარევის გარეშეც. ის ქმნის თავის ასლებს და ავტომატურად ვრცელდება სხვა მოწყობილობებზე ლოკალური ქსელის (LAN) ან ინტერნეტის საშუალებით. ჭიები ხშირად ტვირთავენ ქსელს და ანელებენ მთელ სისტემას.

რა არის ტროიანი (Trojan Horse)?

როგორც მითოლოგიური ტროას ცხენი, ეს პროგრამაც შეფუთულია როგორც სასარგებლო ან უსაფრთხო აპლიკაცია (მაგალითად: უფასო თამაში ან პლეერი). გადმოწერთ, აინსტალირებთ და ამ დროს ფონურ რეჟიმში ის იწყებს მოქმედებას: იპარავს პაროლებს, პირადი ბარათის მონაცემებს და მეთვალყურეობს თქვენს ქმედებებს. ტროიანი თავისით არ ვრცელდება სხვა კომპიუტერებზე.

რა არის ბექდორი (Backdoor)?

ბექდორი არის კომპიუტერის ფარული, დისტანციურად მართვის საიდუმლო საშუალება. ის „უკანა კარს" უღებს ჰაკერს. ბექდორის მეშვეობით ბოროტმოქმედი სრულად, დისტანციურად იღებს მსხვერპლის კომპიუტერზე კონტროლს. მისი საშუალებით ხშირად ხდება ფაილების დაშიფრვა (Ransomware) და შემდეგ ფულის გამოძალვა გაშიფრვის სანაცვლოდ.

რა არის Adware (სარეკლამო ვირუსი)?

Adware მსოფლიოში ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული (და ყველაზე მომაბეზრებელი) საფრთხეა. ის კომპიუტერში ხვდება სხვა, უფასო პროგრამებთან ერთად. მისი მიზანია ეკრანზე მუდმივად ამოყაროს შემაწუხებელი სარეკლამო ფანჯრები (Pop-ups) და შეანელოს ბრაუზერის მუშაობა. მიუხედავად იმისა, რომ ის ფაილებს არ აზიანებს, უაღრესად გამაღიზიანებელია.

3. როგორ ხვდებიან ვირუსები კომპიუტერში და რა არის სიმპტომები?

ვირუსი თავისით არ ეშვება — მას მომხმარებელი უშვებს. ასევე: მოძველებულ ბრაუზერს დაცვის მექანიზმი არ აქვს და ვირუსი პროგრამული ხარვეზით შედის. ვირუსები კომპიუტერში შესაღწევად ძირითადად იყენებენ ადამიანურ შეცდომებს:

• დაინფიცირებული მატარებლები: უცხო USB ფლეშკები და გარე მყარი დისკები.
• ინტერნეტი: საეჭვო საიტები, სპამ-მეილები და უცნობი გადმოსაწერი ბმულები.
• სოციალური ინჟინერია: მესენჯერში (Facebook) გამოგზავნილი ყალბი ლინკები „ნახე რა ვიდეოა შენზე".
• პირატული სოფტი: „გატეხილი" (Crack) პროგრამები და თამაშები ტორენტებიდან (ყველაზე დიდი წყარო!).

დავირუსების აშკარა ნიშნები

• კომპიუტერის მუშაობის არაბუნებრივი, მკვეთრი შენელება და „გაჭედვები".
• გაურკვეველი, ახალი აპლიკაციების გამოჩენა ეკრანზე.
• ბრაუზერში რეკლამების თავისით გახსნა.
• ანტივირუსული პროგრამა არ ირთვება ან არ ექვემდებარება განახლებას.
• ინტერნეტის ტრაფიკის აუხსნელი, გაზრდილი მოხმარება.

4. კომპიუტერული ვირუსებისგან დაცვის 5 მთავარი წესი

კიბერ-ჰიგიენის დაცვა გაცილებით ეფექტურია, ვიდრე დავირუსებული კომპიუტერის მკურნალობა. დაიცავით ეს მარტივი წესები:

წესი 1: დააყენეთ სანდო ანტივირუსი (და ჩართეთ Windows Defender)

ანტივირუსი უნდა მუშაობდეს ნებისმიერ მოწყობილობაზე, რომელიც ინტერნეტთან არის დაკავშირებული. საბედნიეროდ, თანამედროვე Windows 10/11-ში უკვე ჩაშენებულია უფასო და საკმაოდ მძლავრი Microsoft Defender. არ არის აუცილებელი ძვირადღირებული ფასიანი ანტივირუსის შეძენა, თუ სტანდარტულ მოთხოვნებს აკმაყოფილებთ, უბრალოდ არ გათიშოთ Defender.

წესი 2: ფრთხილად ლინკებთან და ფიშინგთან

ნუ გადახვალთ უცნობი ადამიანებისგან მიღებულ ბმულებზე! ფიშინგი (Phishing) არის მეთოდი, როდესაც ჰაკერი ქმნის ორიგინალი საიტის (მაგალითად ბანკის ან Facebook-ის) ზუსტ ვიზუალურ ასლს. როცა იქ შეგყავთ თქვენი პაროლი, ის პირდაპირ ჰაკერს მისდის. ყოველთვის დააკვირდით ვებ-მისამართს ბრაუზერში! თუ საიტი არ იწყება HTTPS პროტოკოლით (არ აქვს ბოქლომის ნიშანი), ის არ არის უსაფრთხო.

წესი 3: ხშირად დააფდეითეთ ოპერაციული სისტემა

წამყვანი ოპერაციული სისტემების დეველოპერები ხშირად პოულობენ ახალ-ახალ ხარვეზებს და უშვებენ უსაფრთხოების განახლებებს (Security Updates). თუ ამ განახლებებს არ დააყენებთ, ვირუსი სწორედ ამ ღია ხვრელებიდან შემოაღწევს თქვენს სისტემაში. არასოდეს გამორთოთ Windows Updates!

წესი 4: ფრთხილად USB ფლეშკებთან

არასოდეს შეაერთოთ უცნობი ან მეგობრის დავირუსებული ფლეშკა პირდაპირ. შეერთებისთანავე, გახსნამდე, დაასკანერეთ ის ანტივირუსით.

წესი 5: მოერიდეთ პირატულ, „გატეხილ" პროგრამებს

უფასო ყველი მხოლოდ სათაგურშია. თუ ტორენტიდან იწერთ 200$-იანი პროგრამის პირატულ, უფასო ვერსიას (Crack), დიდი ალბათობით მასში ჩაშენებულია ტროიანი ან მაინერი. ეცადეთ გამოიყენოთ ოფიციალური, უფასო ალტერნატივები.